Marcos duterte

Duterte in Den Haag: populisme, media, ongelijkheid en de politieke erfenis van een verdeelde Filipijnse samenleving

door

De aanwezigheid van voormalig Filipijns president Rodrigo Duterte in Den Haag, waar hij zich moet verantwoorden voor het Internationaal Strafhof (ICC), is een historisch moment voor de Filipijnen. Het is zeldzaam dat een voormalige democratisch gekozen leider wordt geconfronteerd met internationale vervolging wegens vermeende misdaden tegen de menselijkheid. Tegelijkertijd is het dossier rond Duterte meer dan een juridisch vraagstuk. Het raakt aan fundamentele thema’s zoals populisme, sociale ongelijkheid, mediagebruik, democratische instituties en de manier waarop samenlevingen omgaan met macht en verantwoordelijkheid.

Om de situatie te begrijpen is nuance noodzakelijk. Duterte’s presidentschap (2016–2022) en burgemeesterschap van Davao werd gekenmerkt door een agressieve war on drugs, harde retoriek tegen elites en internationale instellingen, en een uitgesproken populistische stijl. Duizenden mensen kwamen om het leven tijdens politieoperaties en gerelateerde geweldsincidenten. Mensenrechtenorganisaties spreken van systematische extrajudiciële executies. Voorstanders benadrukken dat criminaliteit werd aangepakt en dat veel burgers zich veiliger voelden.

Dat deze twee interpretaties naast elkaar bestaan, is geen toeval. Het is het resultaat van diepere maatschappelijke structuren, economische ongelijkheid en een media-ecosysteem waarin informatie en desinformatie zich snel verspreiden.

De war on drugs en het terugtrekken uit het Internationaal Strafhof

Een van de meest controversiële onderdelen van Duterte’s presidentschap was de war on drugs. De campagne was gebaseerd op de belofte om drugscriminaliteit radicaal uit te roeien. In toespraken moedigde Duterte veiligheidstroepen aan om hard op te treden. Officiële cijfers en schattingen van onafhankelijke organisaties lopen uiteen, maar het aantal dodelijke slachtoffers bedraagt volgens mensenrechtenorganisaties duizenden.

Internationale kritiek nam snel toe. Het Internationaal Strafhof startte een vooronderzoek naar mogelijke misdaden tegen de menselijkheid. In 2019 besloot Duterte de Filipijnen terug te trekken uit het ICC. Deze stap werd door zijn regering gepresenteerd als bescherming van nationale soevereiniteit tegen buitenlandse inmenging.

Critici zagen het als een poging om internationale verantwoording te ontlopen. Juridisch bleef het ICC bevoegd om mogelijke misdrijven te onderzoeken die plaatsvonden in de periode dat de Filipijnen nog lid waren. Het terugtrekken uit het ICC geldt daarom als een van Duterte’s meest ingrijpende en controversiële beslissingen op het internationale toneel.

Populisme als politieke strategie

Om Duterte’s blijvende steun te begrijpen, is het nuttig om zijn leiderschap te analyseren binnen de kaders van populismetheorie. Politicoloog Cas Mudde definieert populisme als een dunne ideologie die de samenleving opdeelt in twee homogene en antagonistische groepen: het zuivere volk versus de corrupte elite. De populistische leider claimt de enige legitieme vertegenwoordiger van het volk te zijn.

Duterte positioneerde zichzelf als outsider binnen een systeem dat volgens veel Filipijnen werd gekenmerkt door corruptie en inefficiëntie. Zijn directe taalgebruik en onconventionele stijl versterkten dat beeld. Hij presenteerde zich als iemand die niet gebonden was aan diplomatieke conventies of politieke correctheid.

Populisme is echter niet alleen retoriek. Het is ook een manier om complexe problemen te vereenvoudigen. Criminaliteit en drugsgebruik werden gepresenteerd als existentiële bedreigingen voor de natie. De oplossing werd voorgesteld als een morele keuze tussen daadkracht en zwakte.

In sociaal-economische contexten waar ongelijkheid groot is en vertrouwen in instituties laag, kan een dergelijke boodschap sterk resoneren.

Media, sociale netwerken en informatieverspreiding

De Filipijnen behoren tot de meest actieve sociale-mediagebruikers ter wereld. Facebook, YouTube en TikTok fungeren voor miljoenen mensen als primaire nieuwsbronnen. Traditionele journalistiek speelt nog steeds een rol, maar digitale platforms domineren het publieke debat.

Academisch onderzoek naar digitale propaganda in Zuidoost-Azië wijst erop dat georganiseerde online netwerken een belangrijke rol speelden in Duterte’s opkomst en populariteit. Strategische communicatiecampagnes versterkten zijn imago als sterke leider. Kritiek werd vaak geframed als elitair of als buitenlandse inmenging.

In mediastudies wordt gesproken over algorithmic amplification: algoritmes versterken content die emotie oproept en betrokkenheid genereert. Politieke boodschappen die angst, trots of woede aanspreken, verspreiden zich sneller dan genuanceerde analyses.

Daarnaast is mediawijsheid ongelijk verdeeld. Toegang tot kwaliteitsonderwijs verschilt sterk per regio en inkomensgroep. In rurale gebieden en informele stedelijke nederzettingen zijn onderwijsvoorzieningen vaak minder ontwikkeld dan in stedelijke centra.

Dat betekent niet dat burgers geen politieke keuzes kunnen maken. Wel betekent het dat informatieomgevingen sterk uiteenlopen. Wanneer nieuwsconsumptie grotendeels via sociale media verloopt, kan historische context ondergesneeuwd raken door virale narratieven.

Ongelijkheid en de niet-vergelijkbare context met Nederland

Een belangrijk punt in de discussie over Duterte is het verschil in levensstandaard en institutionele ontwikkeling tussen Nederland en de Filipijnen. Deze twee landen zijn fundamenteel niet vergelijkbaar.

Nederland behoort tot de meest welvarende landen ter wereld, met een hoge Human Development Index, uitgebreide sociale zekerheid, sterke rechtsstaat en relatief lage armoedecijfers. Toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en onafhankelijke journalistiek is breed beschikbaar.

De Filipijnen daarentegen zijn een middeninkomensland met grote interne ongelijkheid. Hoewel de economie groeit en stedelijke gebieden zich snel ontwikkelen, leven miljoenen mensen in armoede. Infrastructuur, onderwijs en gezondheidszorg zijn ongelijk verdeeld. Regionale verschillen zijn groot.

Deze context is cruciaal. Waar Nederlandse burgers vertrouwen kunnen hebben in stabiele instituties en rechtsbescherming, ervaren veel Filipijnen dagelijks onzekerheid op het gebied van veiligheid, werk en basisvoorzieningen.

In zo’n omgeving kan een harde aanpak van criminaliteit aantrekkelijk lijken. Wat vanuit West-Europees perspectief onacceptabel is, kan in een context van chronische onveiligheid en beperkte staatscapaciteit anders worden beleefd.

Dit betekent niet dat mensenrechtenrelativisme gerechtvaardigd is. Wel betekent het dat politieke steun moet worden begrepen binnen sociaal-economische realiteiten.

Democratische erosie en institutionele kwetsbaarheid

Levitsky en Ziblatt beschrijven in hun werk over democratische erosie hoe democratieën niet altijd instorten door staatsgrepen, maar geleidelijk verzwakken wanneer instituties worden ondermijnd.

In de Filipijnen bestaan al decennialang politieke dynastieën en patronagenetwerken. Macht concentreert zich vaak binnen families en regionale elites. Dit maakt het politieke systeem kwetsbaar voor personalistisch leiderschap.

Duterte’s presidentschap versterkte sommige van deze trends. Zijn vijandige houding tegenover kritische media, het terugtrekken uit het ICC en zijn scherpe retoriek tegen politieke tegenstanders droegen bij aan polarisatie.

Bovendien speelde zijn politieke alliantie een rol in de verkiezingen van 2022, waarin Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. tot president werd gekozen en Sara Duterte vicepresident werd. De samenwerking tussen de Marcos- en Duterte-kampen creëerde een brede electorale coalitie. Critici stellen dat Duterte daarmee mede verantwoordelijk is voor het politieke klimaat waarin de rehabilitatie van de Marcos-familie mogelijk werd.

Waarom steun blijft bestaan ondanks ernstige beschuldigingen

De vraag waarom Duterte nog steeds steun geniet, zelfs nu hij in Den Haag terechtstaat, kan niet eendimensionaal worden beantwoord.

Ten eerste is er het veiligheidsargument. Veel burgers ervaren criminaliteit als een directe bedreiging. Wanneer een leider veiligheid prioriteit geeft, kan dat politieke legitimiteit genereren.

Ten tweede speelt emotionele identificatie een rol. Populistische leiders bouwen een persoonlijke band op met hun achterban.

Ten derde beïnvloedt het informatie-ecosysteem percepties. Wanneer sociale media dominante bronnen zijn, kunnen narratieven zich snel verankeren.

Ten vierde is er wantrouwen tegenover internationale instellingen. Voor sommigen wordt het ICC gezien als een westers instrument dat nationale soevereiniteit ondermijnt.

Ten vijfde speelt economische onzekerheid een rol. Wanneer dagelijkse overlevingsvraagstukken prioriteit hebben, krijgt internationale rechtsvervolging minder aandacht.

Duterte in Den Haag als symbolisch moment

Het ICC-proces is juridisch belangrijk, maar ook symbolisch. Het roept vragen op over internationale rechtspraak, soevereiniteit en de universele geldigheid van mensenrechtennormen.

Voor slachtoffers biedt het proces erkenning. Voor aanhangers kan het worden gezien als politieke vervolging.

De zaak laat zien hoe globalisering en nationale politiek met elkaar verweven zijn. Internationale instituties kunnen nationale leiders ter verantwoording roepen, maar publieke opinie blijft lokaal geworteld.

Reflectie: macht, waarheid en verantwoordelijkheid

De zaak-Duterte is uiteindelijk een spiegel voor bredere mondiale trends. In veel landen staan democratische normen onder druk. Sociale media veranderen de manier waarop informatie wordt verspreid. Populistische leiders mobiliseren emoties en wantrouwen.

Het verschil in levensstandaard tussen Nederland en de Filipijnen onderstreept hoe belangrijk context is. Wat in een stabiele, welvarende rechtsstaat vanzelfsprekend lijkt, is dat niet in een land met grotere ongelijkheid en institutionele kwetsbaarheid.

Dat maakt de discussie niet eenvoudiger, maar wel eerlijker. Duterte’s beleid, inclusief het terugtrekken uit het ICC en de gewelddadige war on drugs, heeft ernstige gevolgen gehad. Tegelijkertijd moet zijn aanhang worden begrepen binnen een bredere sociale realiteit.

Blijvende sporen

Duterte in Den Haag is meer dan een rechtszaak. Het is een confrontatie tussen nationale politiek en internationale rechtspraak, tussen populisme en institutionele normen, tussen emotie en juridische verantwoordelijkheid.

Zijn presidentschap heeft blijvende sporen nagelaten in de Filipijnen. Het ICC-proces zal juridisch bepalen wat zijn persoonlijke verantwoordelijkheid is. Maar de diepere vragen over democratie, media, ongelijkheid en politieke cultuur zullen nog lang onderwerp van debat blijven.

De Filipijnen en Nederland zijn in termen van levensstandaard, instituties en ontwikkeling totaal niet vergelijkbaar. Dat verschil is essentieel om politieke steun en maatschappelijke reacties te begrijpen. Alleen met die context kan een genuanceerde analyse worden gemaakt van een van de meest controversiële leiders in de recente Zuidoost-Aziatische geschiedenis.

Kader: Bekende en controversiële uitspraken van Rodrigo Duterte

Tijdens zijn politieke carrière stond Rodrigo Duterte bekend om zijn harde, vaak provocerende taalgebruik. Hieronder enkele van zijn meest geciteerde en internationaal besproken uitspraken, telkens geplaatst in context.

“Hitler massacred three million Jews… there are three million drug addicts. I’d be happy to slaughter them.”

In 2016 vergeleek Duterte zijn anti-drugscampagne met Adolf Hitler. Hij zei dat Hitler drie miljoen Joden had vermoord (historisch onjuist; het aantal ligt rond de zes miljoen) en suggereerde dat hij bereid zou zijn hetzelfde te doen met drugsverslaafden in de Filipijnen.

Na internationale verontwaardiging bood hij later excuses aan voor de vergelijking met Hitler, maar niet voor zijn harde aanpak van drugscriminaliteit.

“I have personally killed criminals.”

Duterte verklaarde tijdens zijn presidentschap dat hij als burgemeester van Davao City persoonlijk criminelen zou hebben gedood om politie te laten zien hoe het moest.

Deze uitspraak werd door tegenstanders gezien als impliciete erkenning van buitengerechtelijke executies, terwijl aanhangers het interpreteerden als retorische overdrijving bedoeld om zijn imago van daadkracht te versterken.

“If you know of any addicts, go ahead and kill them yourself.”

In de beginperiode van zijn war on drugs moedigde Duterte burgers aan om drugsgebruikers te melden of zelfs zelf te doden.

Critici stellen dat dergelijke uitspraken hebben bijgedragen aan een klimaat waarin geweld werd genormaliseerd. Voorstanders zagen het als een uitdrukking van frustratie over een volgens hen falend rechtssysteem.

Uitspraken over internationale instellingen

Duterte uitte herhaaldelijk scherpe kritiek op internationale organisaties, waaronder de Verenigde Naties en het Internationaal Strafhof.

In 2018 en 2019 beschuldigde hij het ICC ervan politiek gemotiveerd te zijn en trok hij de Filipijnen terug uit het Statuut van Rome. Deze stap wordt door juristen beschouwd als een belangrijke breuk in de internationale rechtsorde waarbij de Filipijnen betrokken waren.

Uitspraken over politieke tegenstanders en media

Duterte stond ook bekend om harde aanvallen op journalisten en politieke opponenten. Kritische mediaorganisaties werden publiekelijk beschuldigd van partijdigheid of corruptie.

Mediawaakhonden en internationale organisaties waarschuwden dat dergelijke retoriek bijdroeg aan een verslechterend klimaat voor persvrijheid.

Bronnen en achtergrondliteratuur

Dit bericht is voor het laatst bijgewerkt op 1 maart 2026